Co się zmieniło od 8 lipca 2026 r.
Ustawa z 11 marca 2026 r. o zmianie ustawy o Państwowej Inspekcji Pracy (Dz.U. 2026 poz. 473) weszła w życie 8 lipca 2026 r. Do tej pory inspektor, który uznał, że umowa cywilna ukrywa etat, mógł tylko wystąpić do sądu pracy. Teraz okręgowy inspektor pracy może wydać decyzję stwierdzającą istnienie stosunku pracy. Dotyczy to umów zlecenia, umów o dzieło i współpracy B2B z osobami prowadzącymi jednoosobową działalność — ustawa wprost obejmuje pracę „osób wykonujących na własny rachunek działalność gospodarczą”.
Kodeks pracy w tej części się nie zmienił. O tym, czy praca jest etatem, nadal decyduje art. 22 KP: praca określonego rodzaju, na rzecz zlecającego, pod jego kierownictwem, w miejscu i czasie przez niego wyznaczonym, za wynagrodzeniem. Nazwa umowy nie ma znaczenia (art. 22 § 1¹ KP), a umowy o pracę nie wolno zastąpić umową cywilną przy zachowaniu tych warunków (art. 22 § 1² KP).
Jak przebiega procedura
- Kontrola. Inspektor bada, jak praca wygląda w praktyce. Oświadczenia stron, że chcą współpracy B2B, nie przesądzają sprawy — ich wola jest brana pod uwagę, o ile nie służy obejściu prawa.
- Polecenie. Jeśli przeważają cechy stosunku pracy, inspektor wydaje firmie pisemne polecenie usunięcia naruszenia.
- Decyzja. Gdy firma polecenia nie wykona, okręgowy inspektor pracy wydaje decyzję. Wskazuje w niej rodzaj umowy, datę jej zawarcia, rodzaj pracy, miejsce, wymiar czasu i wynagrodzenie. Gdy brakuje dowodów, przyjmuje umowę na czas nieokreślony, pełny etat, siedzibę firmy jako miejsce pracy i płacę minimalną.
- Odwołanie. Strona ma miesiąc od doręczenia na odwołanie do sądu rejonowego (sądu pracy), składane za pośrednictwem inspektora. Wszystkie argumenty i dowody trzeba podać w odwołaniu. Inspektor ma do miesiąca na przekazanie odwołania do sądu, a sąd powinien wyznaczyć posiedzenie nie później niż miesiąc od wniesienia sprawy.
- Wykonalność. Decyzja staje się wykonalna po upływie terminu na odwołanie albo po prawomocnym wyroku. Natychmiastowy rygor jest możliwy tylko wobec osób szczególnie chronionych, np. kobiet w ciąży i osób w wieku przedemerytalnym.
Inspektor może też zamiast decyzji pozwać firmę do sądu pracy — szczególnie wtedy, gdy chodzi o okres sprzed kontroli. Wszczęcie postępowania przerywa przedawnienie roszczeń pracownika.
Od kiedy jesteś na etacie
Decyzja działa od dnia jej wydania, a nie wstecz — również na gruncie podatków, ZUS i składki zdrowotnej. Wyjątek: jeśli między rozpoczęciem kontroli a uprawomocnieniem się decyzji firma rozwiąże lub wypowie umowę, umowa wygaśnie albo firma przestanie zlecać pracę, stosunek pracy liczy się od dnia rozpoczęcia kontroli. Za okresy wcześniejsze trzeba iść do sądu. Sama decyzja nie może być podstawą do zwolnienia.
Nowe zasady obejmują także umowy zawarte przed 8 lipca 2026 r., które nadal trwają. Kontrole rozpoczęte przed tą datą toczą się po staremu.
Podatki, ZUS i VAT po decyzji
- ZUS. Do czasu, aż decyzja stanie się ostateczna (a po odwołaniu — do uprawomocnienia wyroku), składki liczy się od dotychczasowych kwot z umowy. Składki już zapłacone z działalności zalicza się na poczet składek z etatu. Zgłoszenie do ubezpieczeń następuje w 7 dni od uprawomocnienia. Na czas odwołania bieg przedawnienia składek jest zawieszony.
- PIT. Wynagrodzenie ze stwierdzonego stosunku pracy jest przychodem ze stosunku pracy, od którego zaliczki pobiera pracodawca jako płatnik; płatnik, który nie pobrał podatku, odpowiada za podatek niepobrany (art. 30 § 1 Ordynacji podatkowej). Bieg 5-letniego przedawnienia podatku zawiesza się z dniem przekazania odwołania od decyzji do sądu (art. 70 § 6 pkt 3a Ordynacji, dodany ustawą Dz.U. 2026 poz. 473).
- VAT. Praca w ramach stosunku pracy nie jest działalnością gospodarczą (art. 15 ust. 3 pkt 1 ustawy o VAT). Faktury za okres objęty skutkami decyzji mogą wymagać korekty; ustawa nie reguluje tego wprost.
- Okres sprzed decyzji. Poseł w interpelacji nr 18837 (wpływ 23 lipca 2026 r.) wskazuje, że KAS i ZUS mogą w odrębnych postępowaniach badać okres nawet 3–5 lat wstecz. Minister pracy trzykrotnie przedłużał termin odpowiedzi (ostatnio 5 października 2026 r.); wiążącego stanowiska nie ma.
Dla zleceniobiorcy oznacza to zwykle niższe netto niż na B2B przy tej samej kwocie. Ile dokładnie — sprawdzisz w kalkulatorze B2B czy UoP, wpisując obecną fakturę jako koszt firmy.
Kary dla firm i abolicja do 8 lipca 2027 r.
Grzywny za wykroczenia przeciwko prawom pracownika, w tym za zawarcie umowy cywilnej zamiast umowy o pracę, wzrosły z 1 000–30 000 zł do 2 000–60 000 zł (za niektóre inne wykroczenia — do 90 000 zł). Mandat nakładany przez inspektora może wynieść do 5 000 zł (wcześniej 2 000 zł), a przy ponownym naruszeniu do 10 000 zł.
Firma, która do 8 lipca 2027 r. sama zamieni zawartą przed 8 lipca 2026 r. umowę cywilną, która spełnia wszystkie cechy stosunku pracy z art. 22 § 1 KP, na umowę o pracę, nie odpowiada za to wykroczenie. Może też zapytać Głównego Inspektora Pracy o indywidualną interpretację (40 zł, odpowiedź w 30 dni). Interpretacja wiąże inspekcję, a jej zastosowanie chroni przed sankcjami. GIP przesyła ją do ZUS i KAS.
Na co patrzy inspektor
PIP wymienia jako wskaźniki ukrytego etatu: wyznaczone miejsce i czas pracy, zadania przydzielane przez przełożonego, brak swobody co do sposobu i terminu wykonania, brak możliwości powierzenia pracy innej osobie i brak ryzyka gospodarczego po stronie wykonawcy. Główny Inspektor Pracy wskazał też, że dni wolne w wymiarze kodeksowym (20 lub 26 dni rocznie), zwłaszcza wymagające zgody zleceniodawcy, mogą przemawiać za stosunkiem pracy, podobnie jak działanie w strukturze firmy. Jeden klient, stała kwota niezależna od efektów czy ewidencja czasu jak u pracowników same nie przesądzają sprawy, ale mogą wzmacniać obraz etatu.
Jeden klient sam w sobie nie robi z B2B etatu — wiele osób w IT ma jednego dużego klienta. Liczy się całość: czy decydujesz, jak i kiedy pracujesz, czy odpowiadasz za wynik i czy działasz jak firma.
Trybunał Konstytucyjny
Prezydent podpisał ustawę 2 kwietnia 2026 r. i w trybie kontroli następczej skierował do Trybunału Konstytucyjnego przepis o decyzjach inspektora oraz przepisy o grzywnach (wniosek z 17 lipca 2026 r. wpłynął do TK 21 lipca 2026 r.). Wniosek nie wstrzymuje stosowania ustawy — do czasu orzeczenia TK przepisy obowiązują i są stosowane.
Ile jest kontroli
PIP zapowiedziała, że w pierwszej kolejności zajmie się skargami, nie wykluczając kontroli planowych. Między 8 lipca a 13 sierpnia 2026 r. wpłynęło 690 skarg i wniosków w tej sprawie, bez przewagi jednej branży. Inspektorzy podjęli w tym czasie ponad 100 kontroli i wydali 121 pisemnych poleceń; do tego dnia nie wszczęto żadnego postępowania w sprawie decyzji. Główny Inspektor Pracy wydał 7 interpretacji indywidualnych, w 5 uznając, że opisana współpraca to stosunek pracy.